Tekstvak: ECONOMIE VOOR EEN EINDIGE PLANEET, KAN DAT?     
JA DAT KAN ! LEES : “WELVAART ZONDER GROEI” VAN TIM JACKSON

Dagelijks horen we economen en politici in de media verklaren dat onze economie moet blijven groeien om onze welvaart te verzekeren.     

Maar is dit wel zo? 

Ons macro-economisch systeem lijkt maar gesmeerd te kunnen blijven draaien als er winst gemaakt wordt.  En om winst te kunnen maken, moet de economie blijven groeien. Dus is de boodschap :

 

Steeds efficiënter en meer produceren & consumeren

 

Om economische groei te verzekeren moeten steeds meer goederen en diensten geproduceerd worden.  Deze producten moeten dan ook geconsumeerd worden.  Om te consumeren is koopkracht nodig.  Mensen halen die koopkracht meestal uit het loon dat ze verdienen door te werken.  Maar lonen kosten bedrijven een groot deel van hun winst.  Om meer winst te maken, zoekt men daarom manieren om goederen en diensten efficiënter en goedkoper te produceren.  Efficiënter produceren betekent echter meer werklozen, dus minder koopkracht en minder consumptie.  De oplossing is daarvoor is steeds meer produceren.

Steeds meer investeren in productie en consumptie met geleend geld

 

Vertrouwen en schuld zijn in ons macro-economisch systeem twee kernbegrippen voor het maken van nog meer winst. Mensen geven hun geld immers maar uit als ze voldoende vertrouwen in de toekomst hebben.  Als dat niet het geval is, belandt het geld op spaarrekeningen of onder de matras.

 

Om nog meer winst te kunnen maken, is er -eveneens gebaseerd op vertrouwen- een systeem van kredietverlening opgezet. De verleende kredieten m.a.w. schulden moeten nadien met rente worden terugbetaald.  De verleende kredieten kunnen gebruikt worden voor productie (bv. vastgoed of bedrijven) of consumptie (huis of auto kopen, reizen,…).  Het leven op krediet wordt, met als drijfveer nog hogere winsten maken, dan ook sterk gestimuleerd. 

Tekstvak:

De laatste jaren echter stelt ons economische systeem ons voor een aantal levensbelangrijke uitdagingen :

 

Schuld blijft schuld

 

De zucht naar steeds meer winst bracht kredietverstrekkers het laatste decennium er toe ook leningen te verstrekken aan mensen, waarvan men wist dat ze eigenlijk niet voldoende kredietwaardig waren. Men ging er daarbij van uit dat vastgoed blijvend in waarde zou stijgen.  Maar dit bleek niet het geval. Men verpakte deze riskante hypotheekleningen, de zgn. rommelkredieten in ingewikkelde pakketten en verkocht ze op die manier verder aan aandeelhouders.  Zo bouwde werd een piramide van kredieten opgebouwd, die in 2008 in elkaar stortte.  Om banken van de ondergang te redden, moesten de overheden van de VS en Europa waardeloze rommelkredieten over kopen.  Hierdoor ging de schuld over van de banken naar de overheden. 

 

Op dit moment proberen deze overheden van die grote schuld af te komen.  In Europa doet men dit door besparingsplannen.  M.a.w. de schuld wordt nu verhaald op de belastingbetaler.  Wie de besparingsplannen van de diverse Europese landen bekijkt, zal zien dat er vooral bespaard wordt op sociale uitkeringen, zoals pensioenen en werkloosheidsuitkeringen, overheidsdiensten, cultuur, welzijn, milieu….  Dus op wat men zou kunnen benoemen als “echte” welvaart.

De VS kampt al sinds de “war on terror” van president Bush met een gigantische schuldenberg. 

Daarbovenop moest de overheid, bij de kredietkrisis van 2008, Wall Street en diverse bedrijven, zoals General Motors, redden.  De VS hebben zelf steeds minder productie en grondstoffen.  Ze importeren dus steeds meer goederen.  Om de Amerikaanse levensstandaard aan te kunnen houden, dienen de VS per dag ongeveer 3 miljard dollar bij te lenen. 

Vooral opkomende economieën, zoals China, geven hen die leningen.  In ruil koopt en consumeert de VS producten van deze landen.  De VS heeft nu (december 2010) een staatsschuld van 1,3 biljoen dollar.

 

Men probeert deze schuld in de hand te houden door kwantitatieve verruiming, m.a.w. door het bijdrukken van miljarden dollars.  In november 2010 was er de zgn. QE2 : men pompte 600 miljard dollar in de economie. En men overweegt ondertussen ook al een QE3. 

Ondertussen probeert men de economische groei te stimuleren door belastingverlagingen, etc… 

Grondstoffenschaarste

 

In onze globale economie worden goederen de hele wereld rond getransporteerd. Voor de productie van goederen, maar ook voor diensten, zoals bv. transport, zijn grondstoffen nodig.  De belangrijkste grondstof voor ons macro-economisch systeem is aardolie. 

 

Zowel onze  industriële, als landbouwproductie is er afhankelijk van. Dagelijks zijn er zo’n 85 miljoen vaten olie nodig om onze wereldeconomie draaiend te houden.  Dat is onhoudbaar , want de vraag stijgt en het aanbod zal op den duur niet meer kunnen volgen. 

 

Er is veel discussie over het juiste tijdstip van piekolie (het moment waarop het duurder is om olie uit de resterende bronnen te winnen dan dat het opbrengt).  De meest optimistische schattingen voor piekolie zijn 2030.  Vele anderen, waaronder ook veel mensen uit de oliewereld zelf, zijn er van overtuigd dat piekolie al bereikt is. 

 

De olieprijzen stijgen alleszins gestadig. Op dit ogenblik kost een vat ruwe olie ongeveer 90 dollar.  Algemeen wordt 100 dollar als de grensprijs beschouwd, waarbij de olieprijs een economische recessie kan teweeg brengen. Maar de uitputting van goedkope olie is niet ons enige probleem.  Heel wat andere belangrijke grondstoffen, zoals fosfaat, zilver, aluminium, titanium, silicium,… worden ook schaarser.  De prijzen hiervan stijgen nu ook, gedeeltelijk door speculatie, maar zeker ook omdat er de komende decennia hiervan tekorten gaan ontstaan om onze economisch systeem op peil te houden.

 

 

Voor de productie van smart-phones bv. zijn een aantal schaarse metalen en mineralen, zoals goud en palladium nodig. 

And last but not least : de ecologische draagkracht van onze eindige planeet.

 

Sinds de jaren ’80 overschrijdt de mondiale milieu-impact de draagkracht van de aarde.  In het Westen neemt onze ecologische voetafdruk zelfs nog jaar op jaar toe.  En we worden daarbij ook  gevolgd door opkomende economieën als China en India.  Met de gevolgen worden we in toenemende mate geconfronteerd : klimaatveranderingen, verlies van biodiversiteit, luchtvervuiling, verzuring van de oceanen,….

 

Bovendien stijgt het bevolkingsaantal.  Onze wereldbevolking neigt nu al naar de 7 miljard ( op www.poodwaddle.com kun je dit per seconde volgen, net als de CO²-uitstoot trouwens) en men verwacht dat dit zal blijven aangroeien tot 9 miljard in 2050.   Het is overduidelijk dat we bij “business as usual” op onze eigen ondergang afstevenen. 

 

DE ECONOMIE Is ER VOOR ONS EN NIET OMGEKEERD

 

Alleen een gezond ecosysteem maakt een gezonde economie en samenleving mogelijk.

 

We lijken voor een onoplosbare tegenstelling te staan : ofwel kunnen we economisch blijven groeien, ten koste van gezonde lucht, proper water, een veilige en gezonde woonomgeving, …voor ons en onze kinderen.  Ofwel blijven we binnen de ecologische grenzen van onze planeet, maar stopt de economie met groeien, waardoor deze onstabiel wordt met werkloosheid, armoede, chaos,… tot gevolg. 

 

In oktober kwam er echter een baanbrekend en hoopgevend boek uit, geschreven door een econoom nota bene.  Tim Jackson schetst in zijn boek “welvaart zonder groei” een scenario om uit het schisma te geraken.

Economisch groeien, in de zin van onze materiële welvaart verhogen en tegelijkertijd de milieudruk verlagen tot binnen toelaatbare grenzen, wordt nu vaak als de vluchtroute gepreekt.  Ook door de milieubeweging trouwens.  Of het nu gaat om voedselproductie, productie van technologie of om het even wat : men zal altijd grondstoffen en energie nodig hebben. Om onder de klimaatdrempel te blijven, zit er voor de geïndustrialiseerde landen daarom niks anders op dan tegen 2050 met minimum 90 % te dematerialiseren, om dit vervolgens te stabiliseren op een stationair niveau. Dit zal uiterst moeilijk zijn, maar het is mogelijk, volgens Jackson. Een noodzakelijke voorwaarde is dan wel om te evolueren naar een andere macro-economisch systeem : één waar het dilemma tussen economische stabiliteit en milieugrenzen is opgeheven. M.a.w. de oplossing het op gecontroleerde manier laten krimpen van onze economie. 

 

Hoe het goede leven verzoenen met de beperkingen van een eindige planeet.

 

Naast het vastleggen van milieugrenzen en deze op een rechtvaardige manier verdelen, is het een bijkomende uitdaging om een serieuze mentaliteitswijziging over welvaart te bewerkstelligen. Echte en gedeelde welvaart is een leven, waar men een rijk sociaal leven met elkaar kan delen, maar met minder materie.  Dat houdt o.a. een arbeidsherverdeling in, waarbij meer tijd ontstaat voor gezin en sociale activiteiten. 

 

Wanneer de dwangreden van een economie, die steeds moet groeien en steeds meer en efficiënter moet produceren en waar er dus ook steeds meer moet geconsumeerd worden, er niet meer is, zullen ook de overheden en politici een andere rol gaan vervullen.  Zij zullen niet meer achter de economie aanhollen, maar meer streven naar het welzijn, gezondheid en leefkwaliteit van hun burgers. 

 

In grote lijnen komt de strategie van Tim Jackson op het volgende neer :

 

-  Vastleggen van grenzen.

-  Aanpassen van economisch model

-  Wijzigen van sociale logica

 

In zijn boek gaat hij uitgebreid op deze 3 facetten in. 

 

Jackson weet als econoom hoe complex ons huidig macro-economisch systeem werkt en hij geeft een oplossing en strategie om uit de actuele crisis te geraken. 

 

Het boek van Tim Jackson is een inspirerend boek voor iedereen, die wil dat onze economie, onze politiek, onze leefomgeving verbetert ten voordele van meer en rechtvaardiger echte welvaart voor ons en komende generaties. 

 

Tekst : Katty De Wilde

 

 

Tim Jackson. Welvaart zonder groei. Economie voor een eindige planeet. Uitgeverij Jan Van Arkel i.s.m. Oikos, denktank voor verandering. 2010. ISBN 978 90 6224 494 2.

Wel eerst even wakker worden :

ontkoppeling milieu en economie is een illusie :